در
کتابخانه
بازدید : 448008تاریخ درج : 1391/03/21
Skip Navigation Links.
شناسه کتاب
Expand بخش اول: اسلام از نظر ملیّت ایران بخش اول: اسلام از نظر ملیّت ایران
Collapse بخش دوم: خدمات اسلام به ایران بخش دوم: خدمات اسلام به ایران
Expand بخش سوم: خدمات ایران به اسلام بخش سوم: خدمات ایران به اسلام
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
 
مذهب دیگری كه در اواخر عهد ساسانیان طلوع كرد و پیروان زیادی پیدا كرد، مزدكی بود. مذهب مزدك را اشتقاقی از مانویت دانسته اند. مزدك در عهد قباد پدر انوشیروان مدعی نوعی رهبری مذهبی شد و قباد در ابتدا از روی عقیده و علاقه یا به عنوان یك نقشه ی سیاسی برای كوباندن طبقه ی اشراف و روحانیون زردشتی به او گروید و كار مزدك سخت بالا گرفت، ولی به فاصله ی اندكی در همان زمانِ قباد به دستیاری فرزندش انوشیروان و یا در زمان سلطنت خود انوشیروان مزدكیان قتل عام شدند و از آن پس به صورت یك فرقه ی سرّی درآمدند.

مزدكیان در دوره ی اسلام نیز لااقل تا دو سه قرن وجود داشته اند. در دوره ی اسلام نهضتهای ایرانی ضدخلافت و احیاناً ضداسلامی را غالباً مزدكیان رهبری می كرده اند. به همین جهت زردشتیان با آنها همراهی نكرده، با مسلمین علیه آنها همكاری می كردند.

می گویند بانی اصلی آیین مزدكی مردی زردشت نام از اهل فسای شیرازبود و
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 172
به نوعی مانویت دعوت می كرد مخالف كیش رسمی مانوی. این مرد دعوت خود را در روم ظاهر كرد و سپس به ایران سفر كرد و به دعوت پرداخت. در روم این شخص به نام «بوندس» معروف بوده است. كریستن سن پس از ذكر مطلب بالا می گوید:

«بنابراین دین مزدك همان آیین «درست دین» است كه «بوندس» انتشار داد. اگر این شخص مانوی یعنی بوندس پس از شروع به دعوت جدید در روم، به ایران رهسپار شد تا عقاید خود را تبلیغ كند، می توان حدسی قریب به یقین زد كه اصل او ایرانی بوده است. كلمه ی «بوندس» شباهتی به اعلام ایرانی ندارد ولی می توان آن را لقب این شخص دانست. نه تنها كتب اسلامی كه مأخوذ از «خوذای نامگ» هستند، بلكه الفهرست هم كه منبع دیگر داشته مؤسس فرقه ی مزدكیه را شخصی دانسته مقدم بر مزدك، و در خوذای نامگ اسم او را زردشت قید كرده اند و از اینجا نام فرقه ی «زردشتگان» پیدا شده است. . . بنابراین به طور تحقیق می توان گفت كه بوندس و زردشت اسم یك شخص بوده است و زردشت نام اصلی آورنده ی این دین است و این شخص با پیامبر مزدیسنان همنام بوده است. پس نتیجه این می شود كه فرقه ی مورد بحث ما یكی از شعب مانویه بوده كه قریب دو قرن قبل از مزدك در كشور روم تأسیس یافته و مؤسس آن یك نفر ایرانی «زردشت» نام پسر «خورگان» از مردم «پسا» بوده است. . . از اشارات مندرجه در كتب عربی چنین مستفاد می شود كه زردشت (فسایی) پیشوایی بوده كه دعوت او فقط جنبه ی نظری داشته است، اما مزدك كه مرد عمل بوده و به قول طبری در نزد طبقه ی عامه خلیفه ی زردشت به شمار می آمده است رفته رفته نام مؤسس اصلی را تحت الشعاع قرار داد و در همان عهد خود، فرقه را به اسم مزدكیه مشهور نمود. از این رو در ادوار بعد مردمان پنداشته اند كه بانی حقیقی فرقه نیز مزدك نام داشته. » [1] درباره ی ماهیت عقاید مزدكی و علل ظهور زردشت (فسایی) و مزدك سخنان زیادی هست. از نظر اصول عقاید مسلّماً مزدك نیز مانند مانی «ثنوی» بوده است با تفاوتهایی كه در فصل بعد درباره اش سخن خواهیم گفت، و از نظر آداب و مقررات
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 173
بر نوعی زهد و بدبینی به حیات و زندگی مبتنی بوده است. كریستن سن می گوید:

«. . . نزد این طایفه- چنانكه نزد مانویه- اصل آن است كه انسان علاقه ی خود را از مادیات كم كند و از آنچه این علاقه را مستحكمتر می سازد اجتناب ورزد. از این رو خوردن گوشت حیوانات نزد مزدكیه ممنوع بود و درباره ی غذا همواره تابع قواعد معینی بودند و ریاضتهایی می كشیدند. . . شهرستانی روایت می كند كه مزدك امر به قتل نفوس می داد تا آنان را از اختلاط با ظلمت نجات بخشد. ممكن است مراد از این قتل، كشتن خواهشها و شهوتها باشد كه سد راه نجاتند. مزدك مردمان را از مخالفت و كین و قتال باز می داشت. به عقیده ی او چون علت اصلی كینه و ناسازگاری، نابرابری مردمان است پس باید ناچار عدم مساوات را از میان برداشت تا كینه و نفاق نیز از جهان رخت بربندد. در جامعه ی مانوی «برگزیدگان» بایستی در تجرد بمانند و بیش از غذای یك روز و جامه ی یك سال چیزی نداشته باشند. از آنجا كه نزد مزدكیه نیز میل به زهد و ترك دنیا موجود بوده می توان حدس زد كه طبقه ی عالیه ی مزدكیان هم قواعدی شبیه برگزیدگان مانوی داشته اند ولی پیشوایان مزدكیه دریافتند كه مردمان عادی نمی توانند از میل و رغبت به لذات و تمتعات مادی از قبیل داشتن ثروت و تملك زنان و یا دست یافتن به زن مخصوصی كه مورد علاقه است رهایی یابند مگر اینكه بتوانند این امیال خود را به آزادی و بلامانع اقناع كنند. پس این قبیل افكار را مبنای عقاید و نظریات خود قرار دادند و گفتند خداوند كلیه وسائل معیشت را در روی زمین در دسترس مردمان قرار داده است تا افراد بشر آن را به تساوی بین خود قسمت كنند، به قسمی كه كسی بیش از دیگر همنوعان خود چیزی نداشته باشد. نابرابری و عدم مساوات در دنیا به جبر و قهر، از آن به وجود آمده است كه هركس می خواسته تمایلات و رغبتهای خود را از كیسه ی برادر خود اقناع كند، اما در حقیقت هیچ كس حق داشتن خواسته و مال و زن بیش از سایر همنوعان خود ندارد. پس باید از توانگران گرفت و به تهیدستان داد تا بدین وسیله
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 174
مساوات دوباره در این جهان برقرار شود. » [2] درباره ی شخصیت مزدك و داعیه ی او اطلاعات درست و قابل قبولی در دست نیست. شهرت بیشتر مزدك به افكار اشتراكی و كمونیستی اوست. كریستن سن ریشه ی این گونه افكار مزدك را اندیشه های اخلاقی و نوع دوستی می داند.

محرك مزدك هرچه باشد و او هر هدفی از پیشنهادهای اشتراكی خود داشته باشد، آنچه از ناحیه ی تاریخی قابل بررسی است زمینه ی مناسب پذیرش اندیشه ی اشتراكی در جامعه ی آن روز ایرانی است. كریستن سن در فصل «نهضت مزدكیه» در كتاب خود به شرح عجیب نظام طبقاتی آن روز ایران كه زمینه ی رواج و توسعه ی دعوت مزدكی را فراهم كرد پرداخته است؛ ما در بحث از نظامات اجتماعی آن روز ایران بدان اشاره خواهیم كرد. نظامات اجتماعی آن روز زمینه ی بسیار مناسبی برای رشد آن گونه اندیشه ها بوده است.

آقای سعید نفیسی در تاریخ اجتماعی ایران پس از بیانی مشروح درباره ی نظام ارث و ازدواج و طلاق و حقوق زن در عهد ساسانی می گوید:

«امتیاز طبقاتی و محروم بودن عده ی كثیر از مردم ایران از حق مالكیت ناچار اوضاع خاصی پیش آورده بود و به همین جهت جامعه ی ایرانی در دوره ی ساسانی هرگز متحد و متفق الكلمه نبوده و توده های عظیم از مردم همیشه ناراضی و نگران و محروم زیسته اند. این است كه دو انقلاب كه پایه ی هر دو بر این اوضاع گذاشته بود و هر دو برای این بود كه مردم را به حق مشروع خداداد خود برساند، در این دوره روی داده است: نخست در سال 240 میلادی در روز تاجگذاری شاپور اول، یعنی چهارده سال پس از تأسیس این سلسله و نهادن این اساس، مانی دین خود را كه پناهگاهی برای این گروه محروم بوده است اعلان كرد و پیش برد. تقریباً پنجاه سال پس از این واقعه «زرادشت» نام از مردم فسای فارس اصول دیگری كه معلوم نیست تا چه اندازه اشتراكی بوده است اعلان كرد و چون وی كاری از پیش نبرد، دویست سال پس از آن بار دیگر «مزدك» پسر «بامداد» همان اصول را به میان آورد. سرانجام می بایست اسلام كه در آن زمان مسلكی آزادمنش و
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 175
پیشرو و خواستار برابری بود این اوضاع را درهم نوردد و محرومان و ناكامان اجتماع را به حق خود برساند. » [3] مسلك مزدكی به حكم اینكه طرفدار طبقه ی محروم بود و در جامعه ای طبقاتی ظهور كرد رواج و شیوع فوق العاده یافت. كریستن سن می گوید:

«اگرچه كیش مزدك پس از ورود به طبقات سافله ی اجتماع تدریجاً صورت یك مسلك سیاسی انقلابی گرفت ولی اساس دیانتی آن باقی بود و پیروان این آیین در میان طبقات عالیه هم وجود داشته اند. عاقبت مزدكیان خود را به اندازه ای قادر یافتند كه شروع به ترتیب مراتب روحانی خود نموده، یك نفر رئیس روحانی انتخاب كردند. » [4] می گویند مزدك و اتباعش طرفدار پسر دیگر قباد به نام «كاووس» بودند و می خواستند علیرغم تصمیمات قباد، به وسیله ی توطئه و تحریك او را كه مزدكی بود بر تخت ایران جای دهند و خسرو انوشیروان را محروم كنند. این بود كه نقشه ای وسیع برای قلع و قمع آنان كشیده شد.

كریستن سن می نویسد:

«دولتیان طریقه ای را كه بارها تجربه شده بود پیش گرفتند: انجمنی از روحانیان دعوت كردند و اندرزگر مزدكیان را با سایر رؤسای فرقه به آنجا خواندند و گروهی عظیم از آن طایفه را دعوت و جلب كردند تا در مجلس مباحثه ی رسمی حاضر باشند. كواذ (قباد) شخصاً مجلس را اداره می كرد، اما خسرو كه به ولایتعهد معین شده بود و حقوق خود را دستخوش توطئه و دسته بندی مزدكیان و كاووس می دید، تمام همت و همگی جهد خود را مصروف داشت تا كار طوری به پایان رسد كه ضربتی هولناك و قطعی به فرقه ی مزدكی وارد آید. پس چند تن از مجادلین و مباحثین كارافتاده و آزموده را از میان موبدان پیش آورد. . . «موبد موبدان» ، «گلونازس» و «بازانس» اسقف مسیحیان ایران كه در این پیشامد با زردشتیان همداستان شده بودند در انجمن حضور داشتند. بازانس مورد توجه خاص كواذ (قباد)
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 176
بود، زیرا كه از طبابت سررشته داشت. طبعاً مدافعین كیش مزدكی مجاب و مغلوب شدند و در این اثنا افواج مسلحی كه پاسبان میدان مخصوص مزدكیان بودند تیغ در كف بر سر آن طایفه ریختند. اندرزگر (كه ظاهراً خود مزدك بود) به هلاكت رسید. عده ی حقیقی مزدكیان كه در این دام مقتول شدند معلوم نیست. اعدادی كه مورخان ایران و عرب آورده اند مبنای صحیح ندارد، ولی ظاهراً همه ی رؤسا در این مكان عرضه ی هلاك شدند.

چنانكه پس از این واقعه كه حكم كشتار عموم مزدكیان صادر شد افراد این فرقه چون رئیس مطاع نداشتند پراكنده گشتند و در مقابل دشمنان خود ایستادگی نیافتند، همه مضمحل شدند، دارایی آنها ضبط و كتب دینی سوخته شد. . . از این وقت به بعد مزدكیه حكم فرقه ی سرّی پیدا كرد و به این صورت حیات خود را دوام داد و بعد از ساسانیان هم در عهد اسلام بارها خودنمایی كرد. » [5] دین مزدك به وسیله ی نیروی نظامی و اعمال زور و خشونت فوق العاده برحسب ظاهر درهم كوبیده شد ولی مانند آتشی در زیر خاكستر همچنان باقی بود. مسلّماً اگر اسلام ظهور نمی كرد آیین مزدكی به واسطه ی خاصیت اشتراكی باردیگر بروز می كرد و زبانه می كشید، زیرا علل و موجباتی كه موجب پیدایش آن مذهب و گرایش سریع و عجیب مردم به آن بود همچنان باقی بود. دین مزدك از نظر اصول فكری و اعتقادی درباره ی جهان و خلقت و انسان از دین زردشتی چیزی كسر نداشت، در همان سطح بلكه اندكی بالاتر بود، از این نظر جاذبه اش از سایر ادیان موجود كمتر نبود، و از نظر تعلیمات اجتماعی در جهت عكس آیین زردشتی بود- كه همواره طرفدار اقویا و صاحبان قدرت است- و از این جهت در میان توده ی مردم جاذبه ای نیرومند داشت.

اثر زور و اعمال خشونت موقت است. عامل اصلی انقراض مزدكیان اسلام بود.

اسلام كه دین توحیدی بود، یك سلسله اصول و مبانی خاص درباره ی خدا و خلقت و انسان و حیات آورد كه با عقاید مزدكی قابل قیاس نبود و در تعلیمات اجتماعی خود بر عدل و مساوات و برابری افراد و نژادها تكیه كرد بدون آنكه
مجموعه آثار شهید مطهری . ج14، ص: 177
افراطكاری های مزدكی را در بر داشته باشد، قهراً هم از جنبه ی فكری و هم از جنبه ی اجتماعی از طریقه ی مزدكی جاذبه ی بیشتری داشت. توده ی مردم ایران بجای گرایش به طریقه ی مزدكی به اسلام كه منادی توحید و عدل بود گرویدند.

در زمان خلفای جور اموی و عباسی كه روش قیصری و كسرایی را احیا كردند، بار دیگر زمینه برای مزدكی گری فراهم شد، ولی توجه توده ی مردم كه حساب اسلام را از حساب خلفا جدا می كردند و معتقد بودند اسلام را باید از شر خلفای جور نجات داد مجالی به مزدكی گری نداد.

از این رو می بینیم كه مثلاً در اواخر عهد امویان در شوال سال 129 هجری قمری اولین روزی كه سیاه جامگان ایرانی نهضت خویش را در «سفیذنج» از نواحی مرو رسماً اعلام كردند و پرچم خویش را برافراشتند، بر پرچم آنها این آیه به چشم می خورد: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اَللّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» [6].

در آن روز كه روز عید فطر بود، سلیمان بن كثیر كه یك تن از رهبران نهضت جدید بود، به دستور ابومسلم خراسانی به اقامه ی نماز عید فطر و ایراد خطبه پرداخت و انقلاب علیه دستگاه خلافت اموی را در خطبه ی نماز عید اعلام كرد. اگر آیین مزدك در آن روز در میان ایرانیان جاذبه ای قوی می داشت هیچ فرصتی از آن فرصت كه باز هم مانند داشت بهتر برای ظهور و بروز و گرایش ایرانیان پیدا نمی شد، ولی ما وقتی كه به تاریخ مراجعه می كنیم می بینیم كه نهضتهای عدالتخواهی ایرانیان در دوره ی اسلام متكی به اسلام بوده است نه مزدكی گری و غیره.

علت اینكه مزدكی گری نیز مانند مانویت بكلی منقرض شد و حتی به صورت یك اقلیت مانند زردشتی گری باقی نماند، همان است كه در علت انقراض مانویان گفته شد كه: مسلمین مزدكیان را اهل كتاب نمی شمردند و برای مذهب آنها ریشه ی آسمانی قائل نبودند و مزدكی گری را مانند مانوی گری نوعی «زندقه» به شمار می آوردند. این بود كه آیین مزدكی نتوانست لااقل مانند زرتشتی گری به صورت یك اقلیت باقی بماند. البته جنبه های افراطی مزدكی گری، چه از جنبه های اخلاقی و زهد و ریاضت و چه از جنبه های اجتماعی و اشتراكی مطلق، عامل دیگری است برای انقراض كلی این آیین و این مسلك.


[1] . همان مدرك، ص 363و364.
[2] . همان مدرك.
[3] . تاریخ اجتماعی ایران ، ج /2ص 46و47.
[4] . ایران در زمان ساسانیان ، ص 382.
[5] . همان كتاب، ص 384- 386.
[6] . حج/39.
کليه حقوق برای پايگاه شهید مطهری محفوظ است