در
کتابخانه
بازدید : 498352تاریخ درج : 1391/03/21
Skip Navigation Links.
شناسه کتاب
Collapse <span class="HFormat">مرحله ی هفتم</span>مرحله ی هفتم
Expand <span class="HFormat">فصل 10: </span>حركت و سكون فصل 10: حركت و سكون
Expand <span class="HFormat">فصل 11: </span>تحقیق درباره ی چگونگی وجود حركت فصل 11: تحقیق درباره ی چگونگی وجود حركت
Expand <span class="HFormat">فصل 12: </span>اثبات محرك اول فصل 12: اثبات محرك اول
Expand <span class="HFormat">فصل 13: </span>پاسخ اشكالات مربوط به اصل نیازمندی متحرك به محرك فصل 13: پاسخ اشكالات مربوط به اصل نیازمندی متحرك به محرك
Expand <span class="HFormat">فصل 14: </span>تقسیمات قوه ی محركه و اثبات محرك عقلی فصل 14: تقسیمات قوه ی محركه و اثبات محرك عقلی
Expand <span class="HFormat">فصل 15</span>امر مفارق، فاعل مستقیم حركات در طبیعت نیست فصل 15امر مفارق، فاعل مستقیم حركات در طبیعت نیست
Expand <span class="HFormat">فصل 16: </span>هر حادثی مسبوق به قوه و ماده است فصل 16: هر حادثی مسبوق به قوه و ماده است
Expand <span class="HFormat">فصل 17: </span>تقدم فعل بر قوه فصل 17: تقدم فعل بر قوه
Expand <span class="HFormat">فصل 18: </span>آیا موضوع حركت جسم است؟ فصل 18: آیا موضوع حركت جسم است؟
Expand <span class="HFormat">فصل 19: </span>حكمت مشرقی فصل 19: حكمت مشرقی
Expand <span class="HFormat">فصل: 20</span>اثبات طبیعت برای متحرك و اینكه طبیعت مبدأ قریب همه حركات است فصل: 20اثبات طبیعت برای متحرك و اینكه طبیعت مبدأ قریب همه حركات است
Expand <span class="HFormat">فصل 21: </span>كیفیت ربط متغیر به ثابت فصل 21: كیفیت ربط متغیر به ثابت
Expand <span class="HFormat">فصل 22: </span>نسبت حركت با مقولات فصل 22: نسبت حركت با مقولات
Expand <span class="HFormat">فصل 23: </span>حركت در چه مقولاتی واقع می شود و در چه مقولاتی واقع نمی شود؟ فصل 23: حركت در چه مقولاتی واقع می شود و در چه مقولاتی واقع نمی شود؟
Expand <span class="HFormat">فصل 24</span>تحقیق در وقوع حركت در مقولات پنجگانه فصل 24تحقیق در وقوع حركت در مقولات پنجگانه
Collapse <span class="HFormat">فصل 25: </span>تحقیق در حركت كمّی فصل 25: تحقیق در حركت كمّی
Collapse جلسه ی سی و هفتم جلسه ی سی و هفتم
تركیب خاص جسم از ماده و صورت
دو نوع تركیب كل از اجزاء
فصل اخیر، تمام حقیقت شی ء
قاعده ی «شیئیة الشی ء بصورته لا بمادته»
اشكال و پاسخ درباره ی نحوه ی بقای ماده
نقد نحوه ی استنتاج از یك استدلال معروف
گریزی به مسئله ی معاد جسمانی
Expand جلسه ی سی و هشتم جلسه ی سی و هشتم
Expand جلسه ی سی و نهم جلسه ی سی و نهم
Expand جلسه ی چهلم جلسه ی چهلم
Expand جلسه ی چهل و یكم جلسه ی چهل و یكم
Expand <span class="HFormat">فصل 26: </span>براهین دیگر بر حركت جوهری فصل 26: براهین دیگر بر حركت جوهری
Expand <span class="HFormat">فصل 27: </span>رد استدلال شیخ و دیگران بر اینكه حدوث صور جوهری به سبب حركت نیست فصل 27: رد استدلال شیخ و دیگران بر اینكه حدوث صور جوهری به سبب حركت نیست
Expand <span class="HFormat">فصل 28: </span>تأكید بر حركت در جواهر طبیعی فصل 28: تأكید بر حركت در جواهر طبیعی
Expand <span class="HFormat">فصل 29: </span>ویژگیهای حركت وضعی مستدیرفصل 29: ویژگیهای حركت وضعی مستدیر
Expand متن اسفار (همراه توضیحات استاد هنگام تدریس) متن اسفار (همراه توضیحات استاد هنگام تدریس)
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
 
حال مسئله ی دیگری مطرح است و آن این است كه شما می گویید جسم در خارج مركب از ماده و صورت است و ماهیت در ذات خودش مركب است از جنس و فصل. یك اصل واضح در مورد مركب این است كه هر مركبی با وجود همه ی اجزاء پدید می آید و با انتفای یكی از اجزاء از بین می رود: «الكل یوجد بوجود جمیع الاجزاء و ینتفی بانتفاء احد الاجزاء» . سؤال این است كه آیا در اینجا هم مطلب از همین قرار است؟ آیا جسم كه مركب است از ماده و صورت، با انتفای هر یك از ایندو، معدوم می شود و آیا ماهیت كه مركب است از جنس و فصل، با انتفای هر یك از ایندو معدوم می شود؟ یا نه، این یك مركبی است كه یك وضع استثنایی دارد؛ یعنی ممكن است كه ماده منتفی شود ولی كل كه مركب است منتفی نشود و یا جنس منتفی شود بدون اینكه كل منتفی شود؟ اگر چنین است آنوقت این سؤال پیش می آید كه مگر قاعده ی كلی عقلیِ «الكل ینتفی بانتفاء احد الأجزاء» استثناپذیر است؟ ! چگونه است كه ماده جزئی از جسم است و با انعدام ماده، جسم معدوم نمی شود و چگونه است كه جنس جزئی از ماهیت است و در عین حال با انعدام جنس، ماهیت معدوم نمی شود؟ جواب این است كه این مركب یك وضع استثنایی دارد ولی در عین حال قاعده ی عقلی استثنا نخورده است. پس قضیه چیست [1]؟ .

مجموعه آثار شهید مطهری . ج11، ص: 444
با دو تعبیر می توانیم مطلب را بیان كنیم: یكی تعبیری كه مرحوم آخوند در متن بر آن تكیه كرده است و دوم، تعبیر دیگری از ایشان كه در جای دیگری آمده و حاجی در حاشیه به آن اشاره كرده است [2]. تعبیری كه در متن آمده این است كه علت اینكه با تبدل ماده، مركب از بین نمی رود این است كه ماده به نحو خصوص در مركب اعتبار نمی شود بلكه به نحو عموم اعتبار می شود.

توضیح اینكه در جسمی كه مركب از ماده و صورت است محال است كه ماده به كلی معدوم شود و مع ذلك مركب باقی باشد، زیرا در این صورت ماده جزء جسم نیست بلكه مثل «ضم الحجر فی جنب الانسان» است. اگر چیزی را جزء بدانیم و در عین حال با رفتن آن، ثلمه ای در كل پیدا نشود، معلوم می شود كه آن را اعتباراً جزء دانسته ایم. ولی یك وقت هست كه یك جزء به نحو خصوص جزء نیست بلكه به نحو عموم جزء است، مثل اینكه می گوییم جسم مركب است از این صورت و مادةٌ مّا؛ می خواهد خصوص این ماده باشد یا خصوص آن ماده ی دیگر.

به عبارت دیگر بحث ما درباره ی این است كه كل به چه چیزی منعدم می شود؟ و به تعبیر دیگر درباره ی تشخص كل است كه آیا هویت این كل و اینكه این فرد این فرد است به این است كه صورت همان صورت باشد و ماده همان ماده، یا به این است كه صورت عیناً همان صورت باشد ولی مادةٌ مّایی در كار باشد؟ پاسخ این است كه ماده دخیل در تشخص است، یعنی اگر نباشد آن شخص آن شخص نیست ولی نه به نحو خصوص بلكه به نحو عموم كه همان مادةٌ مّا است.

در جنس و فصل هم مطلب به همین صورت است. برای اینكه ماهیت همان ماهیت باشد ضرورت دارد كه فصل همان فصل باشد ولی ضرورت ندارد كه جنس همان فرد از جنس باشد؛ اگر جنس دیگری به جای جنس اول بیاید بلامانع است.

این خلاصه ی مطلبی است كه در اینجا بیان می كنند.

پس عجالتاً تا اینجا مطلب از این قرار شد كه ماده كه در جسم اخذ شده است در تشخص جسم و در واقعیت جسم به نحو ابهام و عموم معتبر است و جنس كه در ماهیت فصل معتبر است به نحو عموم و به نحو ابهام معتبر است.

مجموعه آثار شهید مطهری . ج11، ص: 445

[1] . این مطالب با این توضیح و ترتیب در اینجا ذكر نشده است و من برای اینكه مطلب مفهوم باشد این توضیحات را عرض می كنم.
[2] . [در كلام استاد بیان دوم كاملاً مشخص نشده است ولی مراد ایشان ظاهراً قاعده ی «حقیقة الشی ء فصله الاخیر» است كه در چند صفحه بعد توضیح داده شده است. ]
کليه حقوق برای پايگاه شهید مطهری محفوظ است