در
کتابخانه
بازدید : 498347تاریخ درج : 1391/03/21
Skip Navigation Links.
شناسه کتاب
Collapse <span class="HFormat">مرحله ی هفتم</span>مرحله ی هفتم
Expand <span class="HFormat">فصل 10: </span>حركت و سكون فصل 10: حركت و سكون
Expand <span class="HFormat">فصل 11: </span>تحقیق درباره ی چگونگی وجود حركت فصل 11: تحقیق درباره ی چگونگی وجود حركت
Expand <span class="HFormat">فصل 12: </span>اثبات محرك اول فصل 12: اثبات محرك اول
Expand <span class="HFormat">فصل 13: </span>پاسخ اشكالات مربوط به اصل نیازمندی متحرك به محرك فصل 13: پاسخ اشكالات مربوط به اصل نیازمندی متحرك به محرك
Expand <span class="HFormat">فصل 14: </span>تقسیمات قوه ی محركه و اثبات محرك عقلی فصل 14: تقسیمات قوه ی محركه و اثبات محرك عقلی
Expand <span class="HFormat">فصل 15</span>امر مفارق، فاعل مستقیم حركات در طبیعت نیست فصل 15امر مفارق، فاعل مستقیم حركات در طبیعت نیست
Expand <span class="HFormat">فصل 16: </span>هر حادثی مسبوق به قوه و ماده است فصل 16: هر حادثی مسبوق به قوه و ماده است
Expand <span class="HFormat">فصل 17: </span>تقدم فعل بر قوه فصل 17: تقدم فعل بر قوه
Expand <span class="HFormat">فصل 18: </span>آیا موضوع حركت جسم است؟ فصل 18: آیا موضوع حركت جسم است؟
Expand <span class="HFormat">فصل 19: </span>حكمت مشرقی فصل 19: حكمت مشرقی
Expand <span class="HFormat">فصل: 20</span>اثبات طبیعت برای متحرك و اینكه طبیعت مبدأ قریب همه حركات است فصل: 20اثبات طبیعت برای متحرك و اینكه طبیعت مبدأ قریب همه حركات است
Expand <span class="HFormat">فصل 21: </span>كیفیت ربط متغیر به ثابت فصل 21: كیفیت ربط متغیر به ثابت
Expand <span class="HFormat">فصل 22: </span>نسبت حركت با مقولات فصل 22: نسبت حركت با مقولات
Expand <span class="HFormat">فصل 23: </span>حركت در چه مقولاتی واقع می شود و در چه مقولاتی واقع نمی شود؟ فصل 23: حركت در چه مقولاتی واقع می شود و در چه مقولاتی واقع نمی شود؟
Expand <span class="HFormat">فصل 24</span>تحقیق در وقوع حركت در مقولات پنجگانه فصل 24تحقیق در وقوع حركت در مقولات پنجگانه
Collapse <span class="HFormat">فصل 25: </span>تحقیق در حركت كمّی فصل 25: تحقیق در حركت كمّی
Collapse جلسه ی سی و هفتم جلسه ی سی و هفتم
تركیب خاص جسم از ماده و صورت
دو نوع تركیب كل از اجزاء
فصل اخیر، تمام حقیقت شی ء
قاعده ی «شیئیة الشی ء بصورته لا بمادته»
اشكال و پاسخ درباره ی نحوه ی بقای ماده
نقد نحوه ی استنتاج از یك استدلال معروف
گریزی به مسئله ی معاد جسمانی
Expand جلسه ی سی و هشتم جلسه ی سی و هشتم
Expand جلسه ی سی و نهم جلسه ی سی و نهم
Expand جلسه ی چهلم جلسه ی چهلم
Expand جلسه ی چهل و یكم جلسه ی چهل و یكم
Expand <span class="HFormat">فصل 26: </span>براهین دیگر بر حركت جوهری فصل 26: براهین دیگر بر حركت جوهری
Expand <span class="HFormat">فصل 27: </span>رد استدلال شیخ و دیگران بر اینكه حدوث صور جوهری به سبب حركت نیست فصل 27: رد استدلال شیخ و دیگران بر اینكه حدوث صور جوهری به سبب حركت نیست
Expand <span class="HFormat">فصل 28: </span>تأكید بر حركت در جواهر طبیعی فصل 28: تأكید بر حركت در جواهر طبیعی
Expand <span class="HFormat">فصل 29: </span>ویژگیهای حركت وضعی مستدیرفصل 29: ویژگیهای حركت وضعی مستدیر
Expand متن اسفار (همراه توضیحات استاد هنگام تدریس) متن اسفار (همراه توضیحات استاد هنگام تدریس)
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
پدیدآورنده : استاد شهید مرتضی مطهری
 
ممكن است این سؤال مطرح شود كه چه خصوصیتی در اینجا هست كه این مركب یك جزئش به نحو مبهم اخذ می شود و جزء دیگر آن به نحو متعین. آیا این ابهام در ابهام كل مؤثر نیست؟ .

راز مطلب این است كه این دو جزء در عرض یكدیگر نیستند بلكه در طول یكدیگرند و این، فرق این كل با همه ی كلهای دیگری است كه ما در عالم داریم. آنچه سبب اشتباه می شود غفلت از این مطلب است كه این كل با همه ی كلهای دیگر- چه كلهای حقیقی و چه كلهای اعتباری- كه در عالم داریم و اجزاء آنها در عرض یكدیگر قرار دارند تفاوت دارد. مثلاً در یك كل اعتباری مثل نماز اجزاء مثل تكبیر، قرائت، ركوع و سجود و تسلیم در عرض یكدیگر قرار دارند. در اینجا دخالت اجزاء در كل مانند یكدیگر است. وجود تكبیر در وجود كل (نماز) و عدمش در عدم كل همان اندازه دخالت دارد كه وجود یا عدم تسلیم دخالت دارد. در مركبات حقیقی مثل مركبات طبیعی و شیمیایی آنجا كه اجزاء طبیعت با یكدیگر تركیب می شوند و از تركیب اینها یك كل به وجود می آید باز مطلب از همین قرار است.

البته ممكن است عناصر به نسبتهای مختلف در كل وجود داشته باشند و مثلاً یكی پنجاه درصدِ كل را تشكیل دهد و دیگری بیست درصد آن را، ولی از نظر دخالت در وجود كل كه اگر هر كدام نباشد كل منتفی می شود با یكدیگر متساوی هستند. چون اجزاء در عرض یكدیگر هستند هر جزئی در وجود خودش مستقل از جزء دیگر است و به دیگری احتیاج ندارد ولی كل به هر دو محتاج است. این در جایی است كه اجزاء در عرض یكدیگرند.

ولی گاهی اجزاء در طول یكدیگر هستند یعنی رابطه ی دو جزء با یكدیگر رابطه ی ناقص با كامل است كه ناقص در عین اینكه به یك اعتبار وجودی جدای از وجود كامل دارد به نحو دیگر در كامل موجود است و چنین نیست كه چیزی در كنار كامل آمده است: «چون كه صد آمد نود هم پیش ماست» . در مسئله ی ماده و صورت این طور نیست كه ماده خودش چیزی است و صورت هم یك وجود مغایر و مباینی است كه بعد به این ماده ملحق می شود و این دو وجود مباین، با یكدیگر تركیب می شوند همان طور كه در طبیعت دو عنصر با یكدیگر تركیب می شوند، بلكه صورت همان ماده است ولی در مرحله ی عالیه، و نسبت ماده و صورت نسبت قوه و فعلیت
مجموعه آثار شهید مطهری . ج11، ص: 446
است. لهذا وقتی صورتی ملحق به ماده می شود می گوییم ماده در این «صورت» بالفعل شده است. به همین دلیل است كه تركیب ماده و صورت، تركیب انضمامی نیست [1].

ماده و صورت دو چیز نیستند كه در خارج در كنار یكدیگر قرار گرفته باشند كه نیمی از یك شی ء ماده باشد و نیم دیگر آن، صورت. در عین اینكه دو حیثیت در اینجا وجود دارد این شی ء مركبِ از ماده و صورت در ظرف خارج به تمامش ماده است و به تمامش صورت است، منتها ماده از جنبه ی ناقص این وجود واحد انتزاع می شود و صورت از جنبه ی كامل آن. پس نسبت این دو جزء نسبت ناقص به كامل است همان طور كه عدد ناقص در عدد كامل وجود دارد. شما یك وقت عدد 5 را به عنوان عدد 5 در نظر می گیرید كه خودش یك عددی است و یك وقت عدد 5 را در عدد 10 در نظر می گیرید. این طور نیست كه عدد 10 از ضمیمه شدن عدد 5 با عدد 5 دیگری پیدا شده باشد، كه این مطلب در باب ماهیت اعداد بحث می شود. اصلاً ماهیت عدد 10 غیر از ماهیت عدد 5 است و لذا هر عددی یك نوع مستقل است.

عدد 10 نوع مستقلی است كه در درون خود 5 را هم دارد نه اینكه ضمیمه شدن دو عدد 5 عبارت از عدد 10 باشد. صحبت از ضمیمه شدن نیست بلكه عدد 10 ماهیت بسیطی است كه ماهیت دیگری را كه می تواند در شكل دیگری مستقل باشد در درون خودش داراست. این است كه می گوییم صورت، ماده را هم در بر دارد و فصل، جنس را هم در بر دارد.


[1] . این بحث كه آیا تركیب ماده و صورت، تركیب انضمامی است یا اتحادی، در فلسفه های پیشین مثل فلسفه ی بوعلی و تا زمان سید صدرالدین دشتكی و جلال الدین دوانی اصلاً مطرح نبوده، و مثل خیلی از مسائل تدریجاً مطرح شده است. بعدها كه كاوشهای بیشتری درباره ی این مسئله شد، برای اولین بار صدرالدین دشتكی اثبات كرد كه تركیب ماده و صورت، یك تركیب اتحادی است نه انضمامی كه صدرالمتألهین در این مسئله، تابع و پیرو صدرالدین دشتكی است و روی این مطلب تأكید هم كرده است.
کليه حقوق برای پايگاه شهید مطهری محفوظ است